Van khí nén ghi bằng hai con số. Số đầu là số cửa khí, số sau là số vị trí. Van 3/2 điều khiển xy lanh một chiều. Van 5/2 điều khiển xy lanh hai chiều. Van 5/3 có thêm vị trí giữa để giữ, xả hoặc cấp áp. Áp làm việc phổ biến là 4 tới 7 bar.
Tình huống quen thuộc ở xưởng bảo trì: một van hỏng, máy dừng, và mã in trên thân van đã mờ. Người mua cần đặt hàng thay trong ngày. Nhưng gọi điện cho nhà cung cấp mà chỉ nói “van khí màu xám, hai đầu cắm dây” thì không ai tìm ra mã.
Một van kẹt làm dừng cả chuyền trong khi giá trị của nó rất nhỏ, và danh sách các nguyên nhân dừng chuyền tương tự nằm ở bài nguyên nhân gián đoạn sản xuất.
Bài này đưa bộ ngôn ngữ chung để mô tả một van: ký hiệu, áp, chất lượng khí, đường ống, và sáu thông số cần ghi lại trước khi gọi điện.
Ký hiệu 2/2, 3/2, 5/2 và 5/3 nghĩa là gì?
Ký hiệu van gồm hai số. Số đầu là số cửa khí trên thân van: cửa cấp, cửa ra xy lanh và cửa xả. Số sau là số vị trí mà con trượt bên trong có thể đứng. Van 5/2 có năm cửa và hai vị trí. Đọc đúng hai số này là đã loại được phần lớn mã không phù hợp.
Hệ ký hiệu này theo ISO 1219-1, bộ ký hiệu sơ đồ thuỷ lực và khí nén dùng chung giữa các hãng. Trên sơ đồ máy, mỗi vị trí vẽ thành một ô vuông. Số ô là số vị trí. Số đường nối ra ngoài một ô là số cửa.

BẢNG TRA VAN KHÍ NÉN THEO KÝ HIỆU CỬA VÀ VỊ TRÍ
| Ký hiệu | Số cửa | Số vị trí | Điều khiển cái gì | Ví dụ trong nhà máy |
|---|---|---|---|---|
| 2/2 | 2 | 2 | Đóng mở dòng khí đơn giản | Cấp khí thổi làm sạch, ngắt khí cho một nhánh |
| 3/2 | 3 | 2 | Xy lanh một chiều, hoặc làm tín hiệu điều khiển | Đẩy phôi bằng xy lanh lò xo hồi vị, van tín hiệu |
| 5/2 | 5 | 2 | Xy lanh hai chiều, đảo chiều ra vào | Xy lanh kẹp phôi, xy lanh đẩy trên băng tải |
| 5/3 vị trí giữa đóng | 5 | 3 | Xy lanh hai chiều, giữ nguyên vị trí khi mất tín hiệu | Cơ cấu cần dừng đúng chỗ khi mất điện |
| 5/3 vị trí giữa xả | 5 | 3 | Xy lanh hai chiều, xả cả hai buồng để quay tay được | Cơ cấu cần chỉnh tay khi cài đặt máy |
| 5/3 vị trí giữa cấp áp | 5 | 3 | Xy lanh hai chiều, cấp áp cả hai buồng | Cơ cấu cần giữ cứng bằng áp ở giữa hành trình |
| 4/2 | 4 | 2 | Xy lanh hai chiều, chỉ có một cửa xả chung | Ứng dụng cũ, ít gặp trên thiết bị mới |
Nguồn: hệ ký hiệu theo ISO 1219-1; mô tả chức năng theo tài liệu kỹ thuật nhà sản xuất van khí nén.
Dòng 4/2 vẫn còn trên một số máy đời cũ. Khi thay, nhiều xưởng chuyển sang 5/2 vì dễ tìm hàng hơn. Việc này cần kiểm lại cách đi ống xả, vì 5/2 có hai cửa xả riêng.
Bài này dừng ở cách đọc ký hiệu van, còn các nhóm vật tư khí nén và bảo trì đang có sẵn thì nằm ở trang vật tư bảo trì cơ khí.
Ba kiểu vị trí giữa của van 5/3 dùng khi nào?
Van 5/3 chỉ khác 5/2 ở vị trí thứ ba, vị trí van đứng khi mất tín hiệu ở cả hai đầu. Có ba kiểu, và chọn sai kiểu là chọn sai hành vi của máy khi mất điện.
Vị trí giữa đóng khoá cả năm cửa. Xy lanh dừng và giữ nguyên chỗ, vì khí bị nhốt trong hai buồng. Đây là kiểu dùng cho cơ cấu nâng hạ hoặc kẹp, nơi rơi tự do là nguy hiểm. Lưu ý: khí vẫn có thể rò qua phớt xy lanh, nên xy lanh có thể trôi chậm nếu giữ lâu.
Vị trí giữa xả nối cả hai buồng xy lanh ra cửa xả. Xy lanh mất lực và có thể đẩy bằng tay. Kỹ thuật viên dùng kiểu này cho cơ cấu cần chỉnh tay khi cài đặt máy.
Vị trí giữa cấp áp đưa áp vào cả hai buồng. Với xy lanh có cần một phía, lực hai bên không bằng nhau, nên cần tính kỹ trước khi chọn. Kiểu này dùng khi cần giữ cứng bằng áp ở giữa hành trình.
Chọn van theo xy lanh hay theo đường ống?
Chọn theo xy lanh trước. Xy lanh khí nén một chiều, hồi vị bằng lò xo, dùng van 3/2. Xy lanh hai chiều dùng van 5/2, hoặc 5/3 nếu cần trạng thái thứ ba khi mất tín hiệu. Sau đó mới chọn cỡ cửa theo lưu lượng xy lanh cần, không chọn theo cỡ ống đang có sẵn trong kho.
Xy lanh nhỏ đường kính 8 đến 25 mm thường theo ISO 6432. Xy lanh tiêu chuẩn từ 32 mm trở lên thường theo ISO 15552. Ghi được tiêu chuẩn của xy lanh là đã biết khá chắc nó cần cỡ van nào trong catalogue hãng.
Lỗi hay gặp là chọn van to “cho chắc”. Van thừa lưu lượng làm xy lanh chạy nhanh và giật ở cuối hành trình. Phớt và đệm giảm chấn mòn nhanh hơn. Mỗi chu kỳ xả ra nhiều khí hơn mức cần, tức là tốn khí nén, tức là tốn điện máy nén.
Van thiếu lưu lượng thì ngược lại: xy lanh chạy chậm, chu kỳ máy kéo dài. Cỡ đúng phụ thuộc đường kính xy lanh, hành trình và thời gian yêu cầu. [CẦN XÁC MINH: hệ số lưu lượng và cỡ cửa cần cho từng xy lanh cụ thể. Nguồn nên tra: phần tính chọn van trong catalogue của hãng, dựa trên đường kính xy lanh, hành trình và thời gian yêu cầu.]
Van điện từ khí nén khác van điều khiển tay ở đâu?
Van điện từ khí nén chuyển vị trí bằng cuộn coil nhận tín hiệu điện từ PLC hoặc rơ le. Van điều khiển tay, bàn đạp hoặc cơ khí chuyển vị trí bằng lực tác động trực tiếp. Trên máy tự động, gần như mọi van đảo chiều cho xy lanh là van điện từ.
Van điện từ có hai kiểu tác động. Kiểu tác động trực tiếp dùng lực cuộn coil đẩy thẳng con trượt, thường cho van nhỏ. Kiểu điều khiển gián tiếp dùng một van mồi nhỏ, lấy chính khí cấp để đẩy con trượt chính. Kiểu này cần một mức áp tối thiểu mới đổi trạng thái được.
Kiểu hồi vị cũng cần ghi lại. Van một đầu coil hồi vị bằng lò xo: mất điện là quay về vị trí ban đầu. Van hai đầu coil giữ nguyên trạng thái cuối cùng khi mất điện. Lắp nhầm hai loại này làm máy cư xử khác hẳn khi có sự cố điện.
Cuộn coil của van điện từ có cấp bảo vệ vỏ riêng, và cách đọc cấp đó nằm ở bài bảng tra cấp bảo vệ IP. Với cụm van gần khu rửa máy hoặc khu nhiều bụi, cấp bảo vệ của coil và đầu nối quan trọng không kém ký hiệu van.
Áp làm việc trong xưởng nên đặt bao nhiêu?
Dải phổ biến của thiết bị khí nén công nghiệp là khoảng 4 tới 7 bar. Phần lớn van khí nén và xy lanh trong catalogue hãng được thiết kế quanh dải này. Van điều khiển gián tiếp cần áp tối thiểu để tín hiệu mở được, thường khoảng 1,5 bar trở lên. Dưới mức đó, van có thể không đổi trạng thái.
Áp đặt ở máy nén khác áp tới đầu van. Giữa hai điểm là bình chứa, máy sấy, lọc, đường ống dài và nhiều khớp nối. Mỗi thứ làm sụt một phần áp. Vì vậy khi một cụm chạy yếu, đo áp ngay tại cửa cấp của cụm van trước khi kết luận.
Nói thẳng: nâng áp toàn hệ để giải quyết một cụm chạy yếu là cách tốn điện nhất. Chi phí điện của máy nén tăng theo áp, và máy nén chạy cả ngày cho toàn bộ nhà máy chứ không chỉ cho cụm yếu đó. Ba thứ cần kiểm trước: rò khí trên đường ống, tiết diện ống có nhỏ so với lưu lượng cần không, và phin lọc có tắc không.
Một chỗ hay nhầm về từ ngữ: ở nhiều xưởng, “ống hơi” là ống khí nén, không phải ống dẫn hơi nước. Mạng hơi nước từ nồi hơi dùng nhóm thiết bị riêng, chịu nhiệt và áp khác hẳn, như bẫy hơi và van xả đáy. Khi đặt hàng, ghi rõ là khí nén hay hơi nước. Nhóm thiết bị cho nồi hơi nằm ở danh mục van xả đáy và bẫy hơi.
Chất lượng khí nén ảnh hưởng gì tới tuổi thọ van khí nén?
Khí nén mang theo ba nhóm tạp chất: hạt rắn, nước và dầu. ISO 8573-1:2010 phân cấp cả ba. Khí càng bẩn, con trượt và phớt càng mòn nhanh. Ở khí hậu Việt Nam, nước trong đường ống là nguyên nhân số một làm kẹt van và gỉ xy lanh.
Khí ra khỏi máy nén còn nóng. Khi đi trong đường ống, khí nguội dần và hơi nước ngưng thành nước lỏng. Nước cuốn theo cặn gỉ của ống và đọng ở con trượt. Ở các khu công nghiệp như Nhơn Trạch hay VSIP, mùa mưa độ ẩm không khí cao, nên lượng nước ngưng trong mạng ống càng lớn.
Chỉ tiêu đo nước là điểm sương áp suất: nhiệt độ mà tại đó hơi nước trong khí nén bắt đầu ngưng tụ ở áp làm việc. Điểm sương càng thấp, khí càng khô.
CẤP CHẤT LƯỢNG KHÍ NÉN THEO ISO 8573-1:2010
| Cấp | Hạt rắn, số hạt tối đa trong 1 m³ theo dải kích thước | Điểm sương áp suất, độ C | Hàm lượng dầu tổng, mg/m³ |
|---|---|---|---|
| 0 | Do người dùng quy định, chặt hơn cấp 1 | Chặt hơn cấp 1 | Chặt hơn cấp 1 |
| 1 | 20.000 hạt từ 0,1 tới 0,5 micromet; 400 hạt từ 0,5 tới 1,0; 10 hạt từ 1,0 tới 5,0 | Âm 70 | 0,01 |
| 2 | 400.000 hạt từ 0,1 tới 0,5; 6.000 hạt từ 0,5 tới 1,0; 100 hạt từ 1,0 tới 5,0 | Âm 40 | 0,1 |
| 3 | Không quy định dải nhỏ nhất; 90.000 hạt từ 0,5 tới 1,0; 1.000 hạt từ 1,0 tới 5,0 | Âm 20 | 1 |
| 4 | Chỉ quy định dải 1,0 tới 5,0: 10.000 hạt | Cộng 3 | 5 |
| 5 | Chỉ quy định dải 1,0 tới 5,0: 100.000 hạt | Cộng 7 | Không quy định |
| 6 | Theo nồng độ khối lượng hạt: tối đa 5 mg/m³ | Cộng 10 | Không quy định |
Nguồn: ISO 8573-1:2010, bảng cấp chất lượng dẫn qua tài liệu kỹ thuật của SMC.
Cách đọc: một chất lượng khí ghi ba chữ số theo thứ tự hạt rắn, nước, dầu. Ví dụ cấp 1.4.1 nghĩa là hạt rắn cấp 1, điểm sương cấp 4, dầu cấp 1. Không phải cụm nào cũng cần cùng một cấp. [CẦN XÁC MINH: cấp chất lượng khí nén mà từng cụm thiết bị trong nhà máy yêu cầu. Nguồn nên tra: sổ tay của chính thiết bị. Cụm sơn, cụm đóng gói thực phẩm và cụm khí điều khiển có yêu cầu khác nhau.]
Bộ lọc điều áp khí nén đặt ở đâu và thay khi nào?
Bộ lọc điều áp khí nén đặt ngay trước cụm van của từng máy. Cụm đầy đủ gồm ba phần: lọc, điều áp và tra dầu. Lọc giữ hạt và nước còn sót. Điều áp hạ áp mạng chính xuống mức máy cần. Tra dầu chỉ lắp khi van và xy lanh yêu cầu bôi trơn; nhiều dòng van mới không cần.

Phin lọc là vật tư tiêu hao có lịch thay, không phải phụ tùng thay khi hỏng. Phin tắc làm sụt áp, và triệu chứng giống hệt van yếu. Cốc lọc cần xả nước định kỳ, hoặc dùng loại xả tự động.
Cụm tra dầu của hệ khí nén dùng một cấp dầu riêng chứ không dùng dầu thuỷ lực, và bảng cấp đầy đủ nằm ở bài bảng tra độ nhớt dầu ISO VG.
Ống hơi và khớp nối cần lưu ý gì?
Ống hơi khí nén PU mềm, dễ uốn, dễ lắp, nhưng dải nhiệt hẹp. Ống nylon PA cứng hơn, chịu áp và nhiệt tốt hơn, nhưng khó đi ống ở chỗ gấp khúc. Áp làm việc của cả hai loại đều giảm khi nhiệt độ tăng. Thông số in trên catalogue thường ghi ở nhiệt độ phòng.
Vì vậy ống chạy gần lò sấy, khuôn nóng hoặc ống xả máy nén không thể lấy số áp ở nhiệt độ phòng. [CẦN XÁC MINH: áp suất làm việc tối đa của ống hơi PU và ống nylon theo từng đường kính ngoài, độ dày thành và nhiệt độ. Nguồn nên tra: catalogue kỹ thuật của chính hãng ống. Áp làm việc giảm khi nhiệt độ tăng, không lấy con số ở nhiệt độ phòng cho vị trí gần lò.]
Khớp nối nhanh là chỗ rò khí âm thầm. Mỗi khớp rò một ít, không ai nghe thấy khi xưởng đang chạy. Cộng cả nhà máy, rò khí là khoản chi điện không ai lập dự toán. Cách kiểm rẻ nhất là đi một vòng nghe tiếng xì khi xưởng nghỉ, hoặc dùng nước xà phòng ở các khớp nghi ngờ.
Ống cắt xéo, cắm không chạm đáy khớp, hoặc ren cửa van bị quấn băng tan quá dày đều gây rò. Thay van cần đúng bộ dụng cụ mới không làm hỏng ren cửa, và danh mục dụng cụ cho xưởng nằm ở bài dụng cụ cầm tay cho xưởng bảo trì.
Cần đo và ghi lại những gì trước khi đặt van thay thế?
Ghi sáu thông số: số cửa và số vị trí, cỡ ren cửa, điện áp và kiểu đấu cuộn coil, kiểu hồi vị, kiểu lắp trên đế hay lắp trực tiếp, và dải áp làm việc. Chụp thêm ảnh nhãn và ảnh cách lắp. Sáu thông số này đủ để nhà cung cấp tìm mã van khí nén tương đương mà không phải đoán.
Cỡ ren cửa cần ghi cả hệ ren, vì ren hệ G và ren hệ côn trông giống nhau nhưng không lắp lẫn. Điện áp coil thường gặp là 24 V một chiều hoặc 220 V xoay chiều; ghi đúng con số in trên coil, không đoán theo tủ điện. Kiểu lắp trên đế phân phối thì cần ghi thêm mã đế, vì van và đế phải cùng dòng.
Thay van bằng mã tương đương của hãng khác thường lắp vừa nhưng không phải lúc nào cũng chạy giống nhau. Thời gian đáp ứng, lưu lượng và áp tín hiệu tối thiểu có thể khác. Với dây chuyền chạy theo nhịp, khác biệt đó đủ làm sai chu kỳ. Chúng tôi nói thẳng: với cụm máy chạy theo nhịp chính xác, nên giữ mã gốc của hãng máy. Hàng tương đương để dành cho cụm phụ trợ, và nên thử ở một vị trí trước khi đổi cả loạt.
Một việc rẻ giúp lần sau không phải đoán: dán nhãn mã van lên tủ hoặc ghi vào sổ máy ngay khi lắp. Mã in trên thân van sẽ mờ. Mã ghi trong sổ thì không.
BAMBUMRO là nhà phân phối vật tư MRO tại khu vực Đông Nam Bộ – Việt Nam, đại lý chính thức của Osborn và Loctite, phục vụ các nhà máy FDI trong ngành dệt may, cơ khí chính xác và điện tử.
Bước tiếp theo
BAMBUMRO cung ứng van, ống hơi, khớp nối, cụm lọc điều áp và phin lọc thay định kỳ cùng các nhóm vật tư bảo trì khác cho nhà máy FDI tại Bình Dương, Đồng Nai, Long An và TP.HCM — 8.680 mã hàng, một đầu mối. Gửi sáu thông số và ảnh nhãn, chúng tôi đối chiếu mã gốc trước khi đề xuất mã tương đương. Nếu anh/chị muốn có con số xuất phát, chúng tôi dựng cùng tổ bảo trì bảng baseline 30 ngày, 5 chỉ số: số nhà cung cấp · số đơn mua mỗi tháng · số lần đặt khẩn trong 90 ngày · số giờ dừng chuyền do thiếu vật tư · giá trị tồn kho không luân chuyển trên 90 ngày. Một buổi 30 phút, không mất phí. → Đăng ký buổi rà soát tại bambumro.com/lien-he/ · One-stop. One Supplier. Zero Interruption.
Câu hỏi thường gặp
Van 5/2 và van 5/3 nên chọn loại nào?
Chọn 5/2 khi xy lanh chỉ cần hai trạng thái là ra và vào. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Chọn 5/3 khi cần một trạng thái thứ ba lúc mất tín hiệu: giữ nguyên vị trí, xả áp để quay tay được, hoặc cấp áp cả hai phía để giữ cứng. Van 5/3 đắt hơn và phức tạp hơn, nên chỉ dùng khi có yêu cầu thật.
Vì sao van khí nén hay bị kẹt sau vài tháng?
Nguyên nhân phổ biến nhất ở khí hậu Việt Nam là nước ngưng trong đường ống. Khí nén nóng ra khỏi máy nén, nguội dần trong đường ống và ngưng tụ nước. Nước cuốn theo cặn đường ống và làm kẹt con trượt. Cách xử lý là xử lý khí đúng cấp: bình chứa, sấy khí, lọc, và xả nước định kỳ ở các điểm thấp của mạng ống.
Nâng áp máy nén lên có làm máy chạy khoẻ hơn không?
Có, nhưng rất tốn. Chi phí điện của máy nén tăng theo áp, nên nâng áp toàn hệ để chữa một cụm chạy yếu là cách đắt nhất. Trước khi nâng áp, hãy kiểm ba thứ rẻ hơn: rò rỉ trên đường ống và khớp nối, tiết diện ống có bị nhỏ so với lưu lượng cần không, và phin lọc có bị tắc làm sụt áp không.
Cần ghi lại thông số gì trước khi đặt van thay thế?
Sáu thông số. Số cửa và số vị trí, cỡ ren của cửa, điện áp và kiểu đấu của cuộn coil, kiểu hồi vị bằng lò xo hay bằng khí, kiểu lắp trực tiếp hay lắp trên đế phân phối, và dải áp làm việc. Chụp thêm ảnh nhãn và ảnh cách lắp. Sáu thông số này cho phép nhà cung cấp tìm mã tương đương mà không cần đoán.











