Hai cón số dập trên đầu bu lông ốc vít là cấp bền theo ISO 898-1. Số trước nhân 100 là giới hạn bền danh nghĩa tính bằng megapascal. Số sau chia 10 rồi nhân với giới hạn bền ra giới hạn chảy. Bu lông 8.8 có giới hạn bền 800MPa và giới hạn chảy 640 MPa. Inox dùng hệ khác.
Tình huống quen thuộc ở xưởng bảo trì: một mới ghép đứt bu lông, hoặc phải thay bu lông cho một cụm máy, và dấu trên bu lông cũ chỉ còn mờ. Trong kho có sẵn bu lông inox sáng bóng, cùng đường kính, cùng bước ren. Có người đề xuất dùng tạm. Bài này trả lời câu hỏi đó bằng bảng tra bu lông ốc vít, trước khi cờ lê được cầm lên.
Hai con số trên đầu bu lông nghĩa là gì?
Ký hiệu trên đầu bu lông thép là cấp bền theo ISO 898-1. Số trước nhân 100 ra giới hạn bền danh nghĩa, đơn vị MPa. Số sau chia 10 ra tỉ số giữ giới hạn chảy và giới hạn bền. Với 8.8: bền 800MPa, chảy bằng 0,8 lần 800, tức 640 MPa. Hai số này đủ để biết bu lông chịu được bao nhiêu.

Giới hạn bền là mức ứng suất bị kéo đứt. Giới hạn chảy là mức bu lông bắt đầu giãn dài vĩnh viễn, nới lực ra cũng không co về. Với mối ghép, giới hạn chảy quan trọng hơn. Một bu lông đã chảy dẻo vẫn nằm đó, trông bình thường, nhưng không còn giữ được lực căng.
Cột ứng suất thử Sp cũng cần đọc. Đây là mức ứng suất bu lông phải chịu được trong phép thử mà không biến dạng vĩnh viễn. Nó thấp hơn giới hạn chảy một chút và là con số dùng để tính tải trọng thử ở mục tiết diện chịu lực bên dưới.
| Cấp bền | Giới hạn bền danh nghĩa Rm (MPa) | Giới hạn bền nhỏ nhất (MPa) | Giới hạn chảy nhỏ nhất (MPa) | Ứng suất thử Sp (MPa) | Dùng ở đâu |
|---|---|---|---|---|---|
| 4.6 | 400 | 400 | 240 | 225 | Ghép nhẹ, giá đỡ, vỏ che, không chịu tải động |
| 4.8 | 400 | 420 | 340 | 310 | Ghép nhẹ, chi tiết dập nguội |
| 5.6 | 500 | 500 | 300 | 280 | Ghép trung bình, ít gặp trên thiết bị mới |
| 5.8 | 500 | 520 | 420 | 380 | Ghép trung bình, bu lông thông dụng ngoài thị trường |
| 6.8 | 600 | 600 | 480 | 440 | Ghép trung bình, ít gặp |
| 8.8 | 800 | 800 | 640 | 580 | Cấp phổ thông cho kết cấu, cụm máy, chân đế thiết bị |
| 9.8 | 900 | 900 | 720 | 650 | Ít gặp ở Việt Nam |
| 10.9 | 1000 | 1040 | 940 | 830 | Mối ghép chịu tải cao, bích chịu áp, cụm truyền động |
| 12.9 | 1200 | 1220 | 1100 | 970 | Mối ghép tải rất cao, khuôn mẫu, vít đầu chìm cường độ cao |
Nguồn: ISO 898-1:2013, bảng tính chất cơ lý của bu lông, vít và vít cấy. Đối chiếu qua bản trích tiêu chuẩn trên iteh.ai, tài liệu kỹ thuật của TR Fastenings và Nordic Fastening Group. Với cấp 8.8 và 9.8, giá trị thay đổi theo đường kính danh nghĩa; các số trong bảng áp cho dải đường kính nhỏ, xem ghi chú bên dưới.
Ghi chú: cấp 8.8 và 9.8 có hai bộ giá trị theo đường kính danh nghĩa; bu lông đường kính lớn hơn ngưỡng phân chia có giới hạn bền nhỏ nhất và ứng suất thử cao hơn bộ giá trị trong bảng. Khi tính toán mối ghép quan trọng, tra đúng bộ giá trị theo đường kính thật. [CẦN XÁC MINH: giá trị độ cứng Vickers nhỏ nhất cho từng cấp bền, và ngưỡng đường kính phân chia hai bộ giá trị của cấp 8.8 và 9.8. Nguồn nên tra: bản gốc ISO 898-1 bản hiện hành. Hai nguồn thứ cấp đã tra cho ra số khác nhau ở cột độ cứng, nên không đưa cột này vào bảng.]
Bài này dừng ở cách đọc cấp bền, còn các quy cách và tiêu chuẩn đầu bu lông đang có sẵn thì nằm ở trang bu lông và kim khí phụ trợ.
Đinh vít và chốt tán có đọc theo cấp bền này không?
Thường là không. ISO 898-1 áp cho bu lông, vít máy và vít cấy bằng thép cacbon hoặc thép hợp kim. Vít tự khoan, vít bắn tôn, vít gỗ và chốt tán (đinh tán) đi theo tiêu chuẩn riêng của từng loại, thường không mang hai con số kiểu 8.8 trên đầu. Khi chọn đinh vít cho vỏ tủ hay máng cáp, thông số cần đọc là vật liệu, lớp phủ và khả năng khoan qua độ dày tôn, không phải cấp bền.
Cấp bền bu lông ốc vít nào dùng ở đâu trong nhà máy?
Chọn cấp bền bu lông ốc vít theo tải của mối ghép. Cấp 4.6 và 4.8 cho ghép nhẹ, không chịu tải động. Cấp 8.8 là cấp phổ thông cho kết cấu và cụm máy. Cấp 10.9 và 12.9 cho mối ghép chịu tải cao hoặc cần lực siết lớn. Cấp càng cao thì càng giòn và càng nhạy với ăn mòn.
Khi nào 4.6 và 4.8 là đủ?
Giá đỡ máng cáp, vỏ che, tấm chắn, bảng tên, khung nhẹ không rung. Ở những chỗ này, bu lông gần như chỉ giữ vị trí chứ không chịu lực kéo đáng kể. Dùng cấp cao hơn không sai, nhưng tốn tiền mà không thêm gì.
Bu lông cấp bền 8.8 dùng ở đâu?
Bu lông cấp bền 8.8 là lựa chọn mặc định cho chân đế máy, khung kết cấu, mặt bích thông thường, cụm động cơ và hộp số cỡ nhỏ. Bu lông lục giác theo ISO 4014 (ren lửng) hoặc DIN 933 (ren suốt) ngoài thị trường phần lớn ở cấp này. Nếu bản vẽ hay sổ tay máy không ghi gì, 8.8 thường là cấp người thiết kế đã giả định. Bu lông thuộc nhóm kim khí phụ trợ trong danh mục tiêu hao của xưởng gia công, và tám nhóm còn lại nằm ở bài vật tư cơ khí chính xác.
Cấp 10.9 và 12.9 cần lưu ý gì?
Cấp 10.9 dùng cho bích chịu áp, cụm truyền động, mối ghép cần lực kẹp lớn. Cấp 12.9 hay gặp ở vít lục giác chìm đầu trụ theo ISO 4762 hoặc DIN 912, dùng nhiều trong khuôn mẫu và đồ gá. Đổi lại, hai cấp này giòn hơn và nhạy hơn với ăn mòn ứng suất trong môi trường có clorua, như khu xử lý nước hay gần hoá chất tẩy rửa. Không tự ý nâng cấp bền khi thay thế: mối ghép thiết kế cho 8.8 có thể không chịu được lực siết của 10.9 ở phía chi tiết bị kẹp.
Bu lông inox có cấp bền tương đương 8.8 không?
Không. Bu lông inox dùng hệ ISO 3506 với ký hiệu dạng A2-70 hoặc A4-80, không dùng hệ cấp bền của ISO 898-1. Chữ A2, A4 chỉ nhóm vật liệu. Con số 70, 80 chỉ mức bền kéo tính theo chục MPa. A2-70 có bền kéo khoảng 700 MPa, thấp hơn 8.8, và giới hạn chảy thấp hơn nhiều.
Nhóm A2 tương ứng thép không gỉ 304, tức SUS304 theo ký hiệu JIS. Nhóm A4 có thêm molypden, tương ứng 316, tức SUS316. Khi người bán nói bu lông inox 304 316, đó là tên vật liệu chứ chưa phải mức bền. Cùng là inox 304 nhưng A2-70 và A2-80 chịu lực khác nhau.
| Ký hiệu | Nhóm vật liệu | Mức bền kéo | So với thép cacbon |
|---|---|---|---|
| A2-70 | Thép không gỉ austenit, tương ứng nhóm 304 | Khoảng 700 MPa | Bền kéo thấp hơn 8.8, giới hạn chảy thấp hơn rõ rệt |
| A2-80 | Thép không gỉ austenit, nhóm 304, gia công nguội cao hơn | Khoảng 800 MPa | Bền kéo gần 8.8 nhưng giới hạn chảy vẫn khác |
| A4-70 | Thép không gỉ austenit có molypden, tương ứng nhóm 316 | Khoảng 700 MPa | Chống ăn mòn tốt hơn A2, sức bền tương tự A2-70 |
| A4-80 | Thép không gỉ austenit có molypden, nhóm 316 | Khoảng 800 MPa | Dùng cho môi trường có clorua, giá cao |
| 8.8 và cao hơn | Thép cacbon hoặc thép hợp kim đã tôi ram | Từ 800 MPa | Không chống ăn mòn nếu không có lớp phủ |
Nguồn: ISO 3506-1 (bu lông, vít thép không gỉ) và ISO 898-1:2013, đối chiếu qua tài liệu kỹ thuật của các nhà sản xuất bu lông.
[CẦN XÁC MINH: giá trị bền kéo và giới hạn chảy chính xác của từng cấp trong ISO 3506, và cách phân chia theo đường kính. Nguồn nên tra: bản gốc ISO 3506-1 bản hiện hành.]
Ghi chú: hai hệ này không quy đổi cho nhau. ISO 898-1 phân cấp theo tính chất cơ lý sau nhiệt luyện; ISO 3506 phân nhóm theo vật liệu rồi mới tới mức bền, và tính chất chảy dẻo của thép không gỉ austenit khác hẳn thép tôi ram. Với mối ghép chịu tải, chọn theo hệ mà bản vẽ hoặc sổ tay máy ghi. Với mối ghép ở môi trường ăn mòn, cân nhắc bu lông thép cacbon có lớp phủ thay vì đổi sang inox có sức bền thấp hơn.
Câu chốt cho tình huống đầu bài: không thay bu lông 8.8 bằng A2-70 cho mối ghép chịu tải, dù đường kính và ren giống nhau.
Tiết diện chịu lực của ren là gì và dùng để làm gì?
Tiết diện chịu lực là diện tích quy ước của phần ren, dùng để tính lực kéo bu lông chịu được. Nó nhỏ hơn diện tích thân tròn vì chân ren đã ăn vào thân. Lấy tiết diện nhân với ứng suất thử Sp ở bảng cấp bền ra tải trọng thử của bu lông, đơn vị newton.

| Cỡ ren | Bước ren (mm) | Tiết diện chịu lực (mm²) |
|---|---|---|
| M5 | 0,8 | 14,2 |
| M6 | 1,0 | 20,1 |
| M8 | 1,25 | 36,6 |
| M10 | 1,5 | 58,0 |
| M12 | 1,75 | 84,3 |
| M14 | 2,0 | 115 |
| M16 | 2,0 | 157 |
| M20 | 2,5 | 245 |
| M24 | 3,0 | 353 |
| M30 | 3,5 | 561 |
Nguồn: ren hệ mét bước thô theo ren bước tiêu chuẩn ISO, giá trị tiết diện chịu lực dùng trong ISO 898-1:2013.
Cách dùng: M12 cấp 8.8 có tiết diện 84,3 mm² nhân 580 MPa, ra khoảng 48,9 kN. Đó là mức bu lông chịu được mà không biến dạng vĩnh viễn. Lực căng khi siết thực tế luôn đặt thấp hơn mức này để còn chỗ cho tải vận hành.
Bảng này áp cho mọi loại bu lông ốc vít và chi tiết ren hệ mét bước thô, không riêng bu lông lục giác. Một cây ti ren M12 dùng treo máng cáp hay ống gió có cùng tiết diện 84,3 mm². Khác biệt nằm ở vật liệu: ti ren thông dụng thường là thép cacbon thấp mạ kẽm hoặc inox, nên phải hỏi cấp vật liệu trước khi tính tải treo, không mặc định là 8.8.
Siết bu lông theo lực hay theo góc?
Siết theo momen xoắn là cách phổ thông, nhưng lực căng tạo ra phụ thuộc mạnh vào ma sát ở ren và mặt tựa, nên sai số lớn. Siết theo góc, sau khi đạt một momen mồi, cho lực căng ổn định hơn. Mối ghép quan trọng nên ghi rõ phương pháp siết trong hướng dẫn công việc.
Lực siết bu lông không phải là con số chép từ bảng nào cũng được. Phần lớn momen tác dụng bị tiêu vào ma sát, chỉ một phần nhỏ thành lực căng. Thay đổi lớp phủ, độ sạch của ren hay việc bôi mỡ đều làm lực căng thay đổi đáng kể ở cùng một momen.
Nói thẳng: mọi bảng momen siết đều gắn với một hệ số ma sát giả định. Bôi mỡ hay không bôi mỡ làm thay đổi kết quả rất nhiều, nên không lấy bảng momen ở nguồn khác áp cho mối ghép của mình. Vì lý do đó, bài này không đưa bảng momen. [CẦN XÁC MINH: momen siết khuyến nghị theo cỡ ren và cấp bền. Nguồn nên tra: bản vẽ và sổ tay của chính thiết bị. Mọi bảng momen đều gắn với một hệ số ma sát giả định, và giá trị thay đổi rất nhiều theo lớp phủ và theo việc có bôi mỡ hay không.]
Siết theo bảng momen mà không có cờ lê lực là cách phá hỏng bu lông cấp cao nhanh nhất, và danh mục dụng cụ cho xưởng nằm ở bài dụng cụ cầm tay cho xưởng bảo trì.
Bu lông tự nới ra thì xử lý bằng gì?
Có ba nhóm giải pháp: cơ khí, như vòng đệm khoá và đai ốc tự hãm; hoá học, như keo khoá ren; và thiết kế, như tăng chiều dài kẹp. Nhưng nguyên nhân gốc thường là lực căng ban đầu không đủ hoặc mặt tựa bị lún, không phải do thiếu vòng đệm. Sửa nguyên nhân trước, rồi mới chọn giải pháp.
Vòng đệm và đai ốc tự hãm giúp được đến đâu?
Vòng đệm vênh là giải pháp quen tay nhất, nhưng nhiều thử nghiệm rung ngang cho thấy hiệu quả của nó hạn chế. Đai ốc tự hãm có vòng nhựa hoặc ren biến dạng giữ tốt hơn khi rung, đổi lại khó tái sử dụng. Đai ốc cũng có cấp riêng theo ISO 898-2: bu lông 8.8 đi với đai ốc cấp 8, bu lông 10.9 đi với đai ốc cấp 10. Ghép đai ốc thấp cấp hơn bu lông thì ren đai ốc tuột trước khi bu lông đạt lực căng. Khi chọn vòng đệm đai ốc cho mối ghép rung, đọc cấp đai ốc trước, kiểu vòng đệm sau.
Keo khoá ren dùng khi nào?
Keo khoá ren lấp khe hở giữa ren bu lông và ren đai ốc, nên chặn được chuyển động vi mô gây nới. Nó hợp với mối ghép rung mà vẫn cần tháo khi bảo trì. Loctite chia keo khoá ren theo độ bền tháo và theo cỡ ren. Chọn đúng cấp bền vẫn chưa giải quyết việc bu lông tự nới do rung, và cách chọn keo khoá ren cho từng cỡ nằm ở bài bảng tra keo Loctite theo ứng dụng.
Nhà máy nên tự phân loại mối ghép thế nào?
Bu lông là nhóm hàng dễ mua nhầm nhất vì hàng đạt cấp và hàng không đạt cấp trông giống hệt nhau, và dấu dập trên đầu bu lông không phải lúc nào cũng phản ánh vật liệu thật. Chúng tôi nói thẳng: với mối ghép quan trọng, hãy yêu cầu chứng chỉ vật liệu theo lô và giữ lại. Với những mối ghép không quan trọng, việc đó là thừa và tốn tiền. Vấn đề là nhà máy phải tự phân loại trước, vì không nhà cung cấp nào biết mối ghép nào của bạn là quan trọng.
Cách phân loại đơn giản là hai nhóm. Nhóm một: mối ghép mà nếu đứt sẽ dừng chuyền hoặc gây mất an toàn, như chân đế máy, bích chịu áp, cụm truyền động. Nhóm này ghi cấp bền, phương pháp siết và yêu cầu chứng chỉ vào hướng dẫn công việc. Nhóm hai là phần còn lại, mua theo quy cách thông thường.
BAMBUMRO là nhà phân phối vật tư MRO tại khu vực Đông Nam Bộ – Việt Nam, đại lý chính thức của Osborn và Loctite, phục vụ các nhà máy FDI trong ngành dệt may, cơ khí chính xác và điện tử. Bu lông là một trong 33 nhóm của danh mục vật tư nhà máy, và bức tranh đầy đủ nằm ở bài danh mục vật tư MRO 33 nhóm.
Bước tiếp theo
BAMBUMRO gom nhóm bu lông ốc vít, vòng đệm, đai ốc, ti ren cùng keo khoá ren và dụng cụ siết vào một đầu mối cho các nhà máy FDI tại Bình Dương, Đồng Nai, Long An và TP.HCM, để xưởng bảo trì không phải chờ ba nhà cung cấp cho một lần thay cụm máy. Nếu anh/chị muốn có con số xuất phát, chúng tôi dựng cùng tổ bảo trì và kho bảng baseline 30 ngày, 5 chỉ số: số nhà cung cấp · số đơn mua mỗi tháng · số lần đặt khẩn trong 90 ngày · số giờ dừng chuyền do thiếu vật tư · giá trị tồn kho không luân chuyển trên 90 ngày. Một buổi 30 phút, không mất phí. → Đăng ký buổi rà soát tại bambumro.com/lien-he/ · One-stop. One Supplier. Zero Interruption
Câu hỏi thường gặp
Bu lông 8.8 và 10.9 khác nhau ở đâu?
Cấp 8.8 có giới hạn bền danh nghĩa 800 MPa và giới hạn chảy nhỏ nhất 640 MPa. Cấp 10.9 có giới hạn bền danh nghĩa 1000 MPa và giới hạn chảy nhỏ nhất 940 MPa. Cấp 10.9 chịu được lực căng lớn hơn nên dùng cho mối ghép cần siết chặt hơn, nhưng nó giòn hơn và nhạy hơn với ăn mòn ứng suất, đặc biệt trong môi trường ẩm có clorua.
Có thể thay bu lông 8.8 bằng bu lông inox A2-70 không?
Không cho mối ghép chịu tải. A2-70 có giới hạn bền khoảng 700 MPa, thấp hơn 800 MPa của 8.8, và quan trọng hơn là giới hạn chảy thấp hơn nhiều, nên bu lông biến dạng dẻo ở lực siết mà 8.8 chịu được. Nếu cần chống ăn mòn, cách an toàn hơn là dùng bu lông thép cacbon đúng cấp kèm lớp phủ, hoặc chọn cấp inox cao hơn theo tính toán.
Có nên bôi mỡ vào ren trước khi siết theo bảng momen không?
Chỉ khi bảng momen được lập cho điều kiện bôi mỡ. Momen siết chủ yếu bị tiêu hao vào ma sát ở ren và ở mặt tựa, nên bôi mỡ làm cùng một momen tạo ra lực căng lớn hơn nhiều, có thể vượt giới hạn chảy và làm hỏng bu lông. Luôn dùng bảng momen đi kèm điều kiện bề mặt, và ghi rõ trong hướng dẫn công việc là có bôi hay không.
Bu lông tự nới ra thì dùng vòng đệm vênh có đủ không?
Thường không đủ, và nhiều thử nghiệm rung cho thấy vòng đệm vênh hiệu quả hạn chế. Nguyên nhân gốc của việc tự nới thường là lực căng ban đầu không đủ hoặc mặt tựa bị lún. Ba hướng xử lý theo thứ tự: siết đủ lực căng và kiểm lại sau chạy rà, dùng keo khoá ren phù hợp với cỡ ren và yêu cầu tháo lắp, và xem lại thiết kế mối ghép nếu vẫn lặp lại.











